مقدمه
ایران بهواسطهی هممرزی با آسیای مرکزی و اشتراکات عمیق تاریخی و فرهنگی، یکی از شرکای راهبردی این منطقه در حوزه تجارت به شمار میرود. وجود پیوندهای جغرافیایی و تمدنی، در کنار ظرفیتهای بازار مصرف در هر دو سو، زمینهای مناسب برای تقویت تعاملات تجاری فراهم کرده است. طی سال جاری، دولتهای ایران و کشورهای آسیای مرکزی با تمرکز بر تقویت همکاریهای منطقهای، گامهایی عملی در مسیر توسعه تجارت برداشتهاند. در این مقاله تلاش میشود با نگاهی تحلیلی و اجمالی به مهمترین اخبار، توافقنامهها و تحولات تجاری اخیر میان ایران و این منطقه، تصویری نسبی از روند فعلی و چشمانداز آتی روابط اقتصادی میان آنها ارائه شود.
الف) قزاقستان و چشمانداز تجارت آزاد با ایران در سال ۲۰۲۵
سال ۲۰۲۵ نقطه عطفی در روابط تجاری ایران و قزاقستان به شمار میرود؛ چرا که مهمترین تحول این سال، اجرایی شدن توافقنامه تجارت آزاد تمامعیار میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) است که قزاقستان به عنوان یکی از اعضای کلیدی این اتحادیه، نقش محوری در آن ایفا میکند.
۱- اجرای توافقنامه تجارت آزاد با اتحادیه اوراسیا
این توافقنامه از ۱۵ مه ۲۰۲۵ وارد فاز اجرایی شد و تحولی بنیادین در تجارت دوجانبه ایجاد کرد. بر اساس مفاد قرارداد:
حدود ۹۰ درصد از کالاهای تجاری میان ایران و کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا تحت پوشش تعرفههای ترجیحی قرار گرفتند.
ایران نرخ تعرفه واردات کالاهای قزاقستانی را از ۲۰ درصد به ۴.۵ درصد کاهش داد و با این اقدام، رقابتپذیری محصولات قزاقستان در بازار ایران به طور قابل توجهی افزایش یافت.
قزاقستان امتیاز صادرات ۳ میلیون تن گندم و ۱.۵ میلیون تن جو به ایران را بدون پرداخت تعرفه دریافت کرد. همچنین دو کشور تعرفههای صادراتی بر کالاهایی مانند ذرت، روغن آفتابگردان، کود شیمیایی، فولاد و ماشینآلات کشاورزی را حذف کردند.
طرفین اولین جلسه کمیته مشترک نظارت بر اجرای توافقنامه را برای نیمه دوم سال ۲۰۲۵ برنامهریزی کردند تا روند اجرا را پیگیری کنند و چالشهای احتمالی را برطرف سازند.
۲- هدفگذاری ۳ میلیارد دلاری و چالشهای پیش رو
در دیدارهای متعدد مقامات دو کشور در سال ۲۰۲۵، هدف رسیدن به حجم مبادلات تجاری ۳ میلیارد دلار برجسته شده است. با این حال، دو چالش اصلی همچنان به عنوان موانع کلیدی مطرحاند:
مشکلات بانکی و انتقال پول: تسهیل روندهای مالی و رفع محدودیتهای بانکی، به ویژه در شرایط تحریم و تحولات اقتصادی منطقه، از اولویتهای مذاکرات به شمار میرود.
موانع حملونقل و لجستیک: توسعه زیرساختهای حملونقل ریلی و جادهای برای کاهش هزینهها و زمان ارسال کالاها ضروری است. همکاریهای لجستیکی میتواند نقش تعیینکنندهای در تحقق هدف حجم مبادلات داشته باشد.
۳- دیپلماسی تجاری فعال و توافقات جدید
سال ۲۰۲۵ شاهد فعالیت دیپلماتیک و تجاری گستردهای میان دو کشور بود:
فوریه ۲۰۲۵: هیئتی متشکل از وزارت تجارت قزاقستان و شرکت “QazTrade” به تهران سفر و توافقاتی به ارزش ۹۲.۸ میلیون دلار در حوزههای کشاورزی، حملونقل و لجستیک امضا شد.
مارس ۲۰۲۵: نشست تخصصی «فرصتها و محدودیتهای توسعه تجارت ایران و قزاقستان» با حضور فعالان اقتصادی دو کشور برگزار شد.
آوریل ۲۰۲۵: کمیسیون مشترک اقتصادی به منظور پیگیری توافقات و تعریف پروژههای صنعتی مشترک برنامهریزی شده است.
۴- آمار و روندهای کلیدی تجارت در ۲۰۲۵
دولت قزاقستان اعلام کرد که در سال ۲۰۲۵ میتواند ۷۰۰ هزار تن غله را تحت سهمیه تعرفهای به ایران صادر کند. همچنین، این کشور آمادگی خود را برای افزایش صادرات گندم تا ۲ میلیون تن در سال نشان داد.
ایران نیز صادرات خود به قزاقستان را افزایش داد. در فروردین ۱۴۰۴، آمارها رشد ۲۷ درصدی صادرات ایران را ثبت کردند که نشاندهنده تقویت روابط تجاری دو کشور است.
جمعبندی و چشمانداز آینده
اجرای توافقنامه تجارت آزاد ایران با اتحادیه اوراسیا، به ویژه قزاقستان، زمینهساز جهش قابل توجهی در حجم و تنوع مبادلات تجاری است. با این حال، تحقق هدف ۳ میلیارد دلار نیازمند حل مشکلات عملیاتی در حوزه بانکی و لجستیکی است. افزایش همکاریهای دیپلماتیک و تجاری، همراه با توسعه زیرساختهای حملونقل و تسهیل تبادلات مالی، میتواند کلید موفقیت در این مسیر باشد.
تجارب اولیه سال ۲۰۲۵، نویدبخش بهبود مستمر روابط اقتصادی دو کشور است و انتظار میرود این روند در سالهای آتی نیز با گسترش همکاریهای صنعتی و تجاری ادامه یابد.
ب) قرقیزستان و ایران در سال ۲۰۲۵: نقطه عطفی برای تحول در روابط تجاری
سال ۲۰۲۵ را میتوان به عنوان سال تلاشهای دیپلماتیک و اقتصادی جدی میان ایران و قرقیزستان برای عبور از موانع سنتی و فعالسازی ظرفیتهای بالقوه تجاری دو کشور توصیف کرد. در حالی که حجم مبادلات تجاری در سالهای گذشته پایین بوده، اراده سیاسی مشترک برای ایجاد جهشی قابل توجه، نقطه عطف روابط اقتصادی این دو کشور در سال جاری به شمار میرود.
۱- چهاردهمین کمیسیون مشترک اقتصادی و سفر هیئت بلندپایه قرقیزستان به تهران
مهمترین رویداد سال ۲۰۲۵، برگزاری چهاردهمین نشست کمیسیون مشترک همکاریهای اقتصادی ایران و قرقیزستان بود که در پایان آوریل برگزار شد. در این نشست، هیئتی بلندپایه به ریاست وزیر اقتصاد و بازرگانی قرقیزستان، بخیت سیدیکوف، به تهران سفر کرد. حضور پنج وزیر دیگر در این هیئت نشاندهنده اهمیت ویژه این سفر و این نشست برای دو طرف بود. این جلسه فرصتی فراهم آورد تا مشکلات تجاری گذشته مطرح و راهکارهای عملی برای تسریع همکاریها بررسی شود. تأکید ویژهای بر ایجاد سازوکارهای نظارت مستمر و افزایش تعاملات دوجانبه صورت گرفت.
۲- هدفگذاری بلندپروازانه ۱ میلیارد دلاری در مقابل حجم تجارت فعلی
با وجود حجم تجارت اندک بین دو کشور، که در سال ۲۰۲۴ در حدود ۵۸ تا ۱۰۶ میلیون دلار گزارش شده بود، ایران و قرقیزستان در سال ۲۰۲۵ چشمانداز بلندپروازانهای برای افزایش حجم مبادلات تا سطح ۱ میلیارد دلار را تعیین کردند. این هدفگذاری بیانگر اراده سیاسی قوی دو طرف برای خروج از وضعیت کنونی و حرکت به سمت همکاری اقتصادی پویا و گستردهتر است. این رقم تقریباً ده برابر حجم تجارت فعلی بوده و نشاندهنده فرصتی بینظیر برای توسعه روابط اقتصادی است.
۳- راهکارهای عملی برای رفع موانع بانکی و سرمایهگذاری
یکی از مشکلات کلیدی در روابط تجاری دو کشور، محدودیتهای بانکی و کمبود منابع مالی برای پروژههای مشترک بوده است. در سال ۲۰۲۵، ایران و قرقیزستان اقداماتی عملی برای رفع این مشکلات اتخاذ کردند:
خط اعتباری ۵۰ میلیون یورویی: صندوق توسعه ملی ایران اعلام کرد که خط اعتباری به مبلغ ۵۰ میلیون یورو برای حمایت از صادرات خدمات فنی و مهندسی به قرقیزستان اختصاص میدهد. این اقدام نقش مهمی در تسهیل اجرای پروژههای ایرانی در بازار قرقیزستان خواهد داشت.
کمیته مشترک سرمایهگذاری: یادداشت تفاهمی برای تشکیل این کمیته امضا شد تا فرصتها و موانع سرمایهگذاری میان دو کشور به شکل متمرکز و نظاممند پیگیری شود. این کمیته میتواند نقش کلیدی در جذب سرمایهگذاری و تسهیل تبادلات اقتصادی ایفا کند.
۴- بهرهبرداری از فرصتهای توافقنامه تجارت آزاد با اتحادیه اوراسیا
قرقیزستان، مانند سایر اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا، با اجرایی شدن توافقنامه تجارت آزاد با ایران از ۱۵ مه ۲۰۲۵، در موقعیت مناسبی برای توسعه روابط تجاری خود قرار گرفته است. این توافقنامه به شرکتهای قرقیزستانی امکان صادرات بدون تعرفه کالاهای کشاورزی به ایران را میدهد و در مقابل، کالاهای ایرانی نیز از مزایای مشابهی برخوردارند. بهرهگیری کامل از این چارچوب حقوقی میتواند به گسترش قابل توجه تجارت میان دو کشور کمک کند و زمینهساز همکاریهای صنعتی و تجاری جدید باشد.
۵- حوزههای کلیدی همکاری و چشمانداز آینده
در مذاکرات و نشستهای سال ۲۰۲۵، چند حوزه به عنوان اولویتهای همکاری برای توسعه روابط اقتصادی مشخص شدند:
اقتصادهای مکمل: تأکید بر این بود که اقتصاد ایران و قرقیزستان به ویژه در بخش کشاورزی مکمل یکدیگر بوده و فرصتهای فراوانی برای همکاری وجود دارد.
گردشگری: توسعه صنعت گردشگری دو کشور، به ویژه با برقراری پروازهای مستقیم، به عنوان یک فرصت مهم اقتصادی مطرح شد که میتواند علاوه بر تقویت روابط فرهنگی، درآمدزایی قابل توجهی ایجاد کند.
سرمایهگذاری متقابل: قرقیزستان از سرمایهگذاران ایرانی برای فعالیت و سرمایهگذاری در مناطق استراتژیک مانند سواحل خلیج فارس دعوت به عمل آورد که میتواند همکاریهای اقتصادی را در بخشهای متنوع گسترش دهد.
جمعبندی
روابط تجاری ایران و قرقیزستان در سال ۲۰۲۵، پس از سالها تعلل و محدودیت، وارد مرحلهای جدید و عملیاتی شده است. با وجود حجم تجارت پایین فعلی، تعیین هدف بلندپروازانه ۱ میلیارد دلاری، تأمین خط اعتباری ۵۰ میلیون یورویی، ایجاد کمیته مشترک سرمایهگذاری و بهرهبرداری از فرصتهای توافقنامه تجارت آزاد اتحادیه اوراسیا، سیگنالهای روشنی از عزم دو طرف برای تحول جدی در همکاریهای اقتصادی به چشم میخورد. ادامه این روند میتواند زمینهساز افزایش سرمایهگذاری، توسعه زیرساختها و تعمیق همکاریهای تجاری بین تهران و بیشکک باشد.
پ) تحولات و چشمانداز روابط تجاری ایران و ازبکستان در سال ۲۰۲۵
سال ۲۰۲۵ برای روابط اقتصادی ایران و ازبکستان سالی دارای اهمیت به شمار میرود ؛ سالی سرشار از تحرکات دیپلماتیک، توافقات راهبردی و برنامهریزی برای جهش قابل توجه در سطح مبادلات تجاری. این تحولات در حالی رخ میدهد که حجم تجارت دوجانبه در سالهای گذشته با وجود ظرفیتهای بالقوه فراوان، هنوز نتوانسته به سطح مطلوب و مورد انتظار دو طرف برسد. در ادامه به مهمترین رخدادها، چالشها و چشماندازهای همکاری ایران و ازبکستان در این سال پرداخته میشود.
۱- امضای بسته توافقات تجاری و پروژههای یک میلیارد دلاری
مهمترین خبر اقتصادی سال ۲۰۲۵ مربوط به سفر هیئت بلندپایه ازبکستان به تهران در ماه مه است که به ریاست نخستوزیر انجام شد. در جریان “مجمع تجاری ازبکستان و ایران” بستهای شامل پروژهها و توافقات تجاری به ارزش تقریبی ۱ میلیارد دلار به امضا رسید. این بسته، نمادی از اراده قوی سیاسی و اقتصادی دو کشور برای گسترش همکاریهای عملی است و دامنه وسیعی از حوزهها را در بر میگیرد، از کشاورزی و صنایع غذایی گرفته تا انرژی و زیرساختهای حملونقل.
بر اساس گزارشها، این توافقات شامل پروژههای مشترک در زمینه توسعه صنایع تبدیلی، ارتقاء زیرساختهای لجستیکی و گسترش تجارت کالاهای مصرفی و صنعتی است که بهطور مستقیم بر افزایش سطح تجارت دوجانبه تأثیرگذار خواهند بود.
۲- هدفگذاری بلندپروازانه: رسیدن به ۲ میلیارد دلار تجارت سالانه
با وجود این دستاوردها، مقامات دو کشور هدفی بلندپروازانهتر برای آینده تعیین کردند: رساندن حجم مبادلات تجاری به ۲ میلیارد دلار در سال. این هدف در مقایسه با رقم حدود ۵۰۰ میلیون دلار تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۴، جهشی چهار برابری محسوب میشود و تحقق آن به برنامهریزی دقیق و همکاری گسترده نیاز دارد.
دو کشور برای این منظور یک نقشه راه جامع همکاری برای سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۷ طراحی کردند. این نقشه راه بر توسعه زیرساختهای لجستیکی، تسهیل امور گمرکی و افزایش مبادلات خدمات فنی و مهندسی تمرکز دارد.
۳- تحولات بزرگ در حوزه لجستیک: سرمایهگذاری ازبکستان در بنادر جنوبی ایران
یکی از مهمترین تحولات استراتژیک، امضای تفاهمنامه همکاری در زمینه توسعه ترانزیت و لجستیک است. این تفاهمنامه زمینه سرمایهگذاری بخش خصوصی ازبکستان در بنادر جنوبی ایران را ایجاد کرد.
بندر شهید رجایی مهمترین مقصد این سرمایهگذاری است. ایران با دسترسی مستقیم به آبهای آزاد و بنادر استراتژیک، میتواند مسیر اصلی اتصال ازبکستان به بازارهای جهانی باشد.
این توافق ایجاد ترمینال اختصاصی و مراکز لجستیکی مدرن در بندر شهید رجایی را پیشبینی میکند. چنین اقداماتی حجم ترانزیت را افزایش داده و هزینهها را کاهش میدهد.
آمارها نشان میدهد سالانه حدود ۲۰ میلیون تن کالا از طریق بنادر ایران ترانزیت میشود. با توسعه همکاریهای منطقهای، این رقم میتواند بهطور چشمگیری افزایش یابد.
۴- پیشرفت در تجارت ترجیحی و تسهیلات گمرکی
در راستای اهداف توسعه تجارت دوجانبه، دو کشور به توافقات مهمی در زمینه کاهش تعرفهها و تسهیلهای گمرکی دست یافتند. پروتکل تجارت ترجیحی (PTA) که در نشست مه ۲۰۲۵ به تصویب رسید، لیستی از کالاهای مشمول کاهش تعرفهها را مشخص کرده که شامل محصولات کشاورزی، صنعتی و مصرفی است. این اقدام موجب افزایش رقابتپذیری کالاها و تسهیل صادرات و واردات میان دو کشور خواهد شد.
همچنین، حذف عوارض ترانزیتی کامیونهای باری از ابتدای سال ۲۰۲۵، یکی از گامهای مهم عملی برای کاهش هزینهها و افزایش سرعت مبادلات تجاری است. این تسهیلات برای کاهش موانع لجستیکی و بهبود دسترسی به بازارهای منطقهای و بینالمللی بسیار حیاتی است.
۵- چالشها و اقدامات جبرانی: کاهش جزئی صادرات ایران و راهکارها
با وجود تحولات مثبت، رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و ازبکستان در آوریل ۲۰۲۵ از کاهش صادرات ایران خبر داد. این کاهش در سال مالی ۱۴۰۳ (معادل مارس ۲۰۲۵) رخ داد و تنها بهصورت جزئی بود. تغییرات قوانین و مقررات داخلی صادراتی ایران و همچنین مشکلات اداری و مالی، علت اصلی این کاهش اعلام شد. کارشناسان تأکید کردند که این مسائل نیازمند اصلاحات فوری و هماهنگی بیشتر میان دو کشور است. مقامات دو کشور باور دارند توافقنامه تجارت ترجیحی جدید و بسته پروژههای بزرگ امضا شده، صادرات ایران را دوباره تقویت خواهد کرد. آنها معتقدند این اقدامات میتواند کاهش موقت صادرات را در ماهها و سالهای آینده جبران کند.
جمعبندی
امضای بسته یک میلیارد دلاری پروژهها، هدفگذاری تجارت سالانه دو میلیارد دلار و توسعه همکاریهای لجستیکی در بنادر ایران، نشاندهنده اراده مشترک دو کشور است. برای تحقق این اهداف، دو کشور به استمرار دیپلماسی فعال، اصلاحات ساختاری و ارتقای زیرساختها نیاز دارند. بدون این اقدامات، اهداف توافقشده به نتیجه نمیرسند. توسعه روابط تجاری ایران و ازبکستان میتواند بهعنوان مدلی موفق برای همکاریهای منطقهای در آسیای میانه و خاورمیانه مطرح شود. این همکاریها در شرایط تحریمها و چالشهای جهانی تجارت اهمیت بیشتری پیدا میکند. چنین شرایطی مسیر توسعه اقتصادی کشورها را دشوار کرده است. گسترش همکاریهای ایران و ازبکستان نه تنها به بهبود وضعیت اقتصادی داخلی کمک میکند بلکه ظرفیت حضور منطقهای دو کشور را در بازارهای بینالمللی افزایش میدهد.
ت)تحولات و چشم انداز روابط تجاری ایران تاجیکستان در 2025
در سال ۲۰۲۵ پس از سالها تلاش دیپلماتیک و اقتصادی، دو کشور وارد مرحلهای از همکاریهای عملی و هدفمند شدند که فراتر از مبادلات تجاری ساده است. در ادامه به بررسی مهمترین تحولات، آمارهای کلیدی، و چشماندازهای پیشرو در همکاریهای اقتصادی تهران و دوشنبه پرداخته میشود.
۱- لغو روادید؛ تسهیل رفتوآمدها و تقویت ارتباطات
یکی از مهمترین و ملموسترین گامها در سال ۲۰۲۵، لغو کامل رژیم روادید بین ایران و تاجیکستان بود که در نشستهای اوایل ژوئن ۲۰۲۵ در دوشنبه نهایی شد. این اقدام که سالها مورد بحث و رایزنی بود، مسیر رفتوآمد هیئتهای تجاری، گردشگران و فعالان اقتصادی دو کشور را به شکل چشمگیری هموار کرد. از منظر کارشناسان اقتصادی، لغو روادید به عنوان یک پیششرط اساسی برای گسترش تجارت و ارتباطات مردمی به شمار میرود. با توجه به اشتراکات زبانی، فرهنگی و تاریخی عمیق دو ملت، انتظار میرود که این تسهیل، نقش مهمی در افزایش حجم تعاملات اقتصادی و فرهنگی داشته باشد.
طبق گزارشها، پیشبینی میشود که رفتوآمد تجار و گردشگران حداقل ۳۰ تا ۴۰ درصد در سال اول پس از لغو روادید افزایش یابد که این موضوع تأثیر مثبتی بر رشد اقتصادی در هر دو کشور خواهد داشت.
۲- شانزدهمین کمیسیون مشترک اقتصادی؛ تعیین هدف تجاری ۵۰۰ میلیون دلار
در اوایل ژوئن ۲۰۲۵، شانزدهمین نشست کمیسیون مشترک همکاریهای اقتصادی و تجاری ایران و تاجیکستان در شهر دوشنبه برگزار شد. ریاست این جلسه بر عهده وزرای انرژی دو کشور بود و در پایان آن، سند جامع همکاری به امضا رسید که چارچوبی برای توسعه روابط اقتصادی تعریف کرد. مهمترین دستاورد این نشست، هدفگذاری جدید برای رسیدن به حجم مبادلات تجاری سالانه ۵۰۰ میلیون دلار بود.
برای درک اهمیت این رقم باید توجه کنیم که حجم تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۴ به حدود ۲۷۰ میلیون دلار رسید. در چهار ماه نخست سال ۲۰۲۵ نیز این رقم به ۹۴ میلیون دلار افزایش یافت. این رشد ۳۵ درصدی در مدت کوتاه نشاندهنده پویایی بیشتر روابط است و هدفگذاری ۵۰۰ میلیون دلاری تقریباً دو برابر کردن حجم فعلی تجارت را مد نظر دارد.
۳- تمرکز بر پروژههای استراتژیک صنعتی و انرژی
مذاکرات دو کشور در سال ۲۰۲۵ صرفاً محدود به تجارت کالا نبود بلکه همکاری در حوزههای صنعتی و انرژی نیز مورد توجه ویژه قرار گرفت. از جمله مهمترین دستاوردها:
حل مشکل نیروگاه برقآبی سنگتوده-۲: طرف تاجیک متعهد به پرداخت بدهیهای معوق خود به ایران بابت ساخت این نیروگاه شد که باز شدن این پرونده، زمینه را برای پروژههای انرژی جدید فراهم میکند.
مدرنسازی نیروگاه سربند: توافق شد که گروه مپنای ایران در پروژه نوسازی نیروگاه «سربند» مشارکت داشته باشد که این امر افزایش بهرهوری و توسعه ظرفیت تولید انرژی را به دنبال خواهد داشت.
تأسیس پارک صنعتی و خط تولید پهپاد: ایران متعهد به تأسیس پارک صنعتی و فناوری در دوشنبه شد و پروژه مهم تولید پهپاد (هواپیمای بدون سرنشین) در تاجیکستان کلید خورد. این همکاریها نشاندهنده نگاه راهبردی دو کشور به صنایع دانشبنیان و فناوریهای نوین است.
این پروژهها علاوه بر ایجاد فرصتهای شغلی، میتوانند نقش مهمی در توسعه صادرات صنعتی و فناوریهای پیشرفته ایفا کنند.
۴- تلاش برای رفع موانع بانکی و لجستیکی
مانند سایر کشورهای منطقه، ایران و تاجیکستان نیز با چالشهای بانکی و حملونقل در تجارت روبهرو بودند. در سال ۲۰۲۵ تلاشهای زیادی برای رفع این مشکلات انجام شد.
در جریان مذاکرات، دو طرف پیشنهاد تأسیس یک بانک مشترک یا ایجاد شعب بانکهای ایرانی در تاجیکستان را مطرح کردند. هدف این اقدام، تسهیل تراکنشهای مالی و کاهش هزینه تبادل ارز بود.
در حوزه لجستیک، مقامات بر استفاده تاجیکستان از ظرفیت بندر چابهار ایران تأکید کردند. این راهکار میتواند مسیر ترانزیت کالا و دسترسی به بازارهای جهانی را تقویت کند.
بر اساس گزارشها، ترانزیت کالا از طریق بندر چابهار هزینه حملونقل را تا ۲۰ درصد کاهش میدهد و زمان ارسال را به نصف میرساند.
جمعبندی و چشمانداز
سال ۲۰۲۵ را میتوان سالی پرثمر و سرنوشتساز در روابط اقتصادی ایران و تاجیکستان دانست. لغو روادید، هدفگذاری بلندپروازانه تجارت ۵۰۰ میلیون دلاری، حل و فصل مسائل قدیمی حوزه انرژی، و آغاز پروژههای صنعتی و فناورانه نوین، همه حکایت از عزم جدی دو کشور برای ارتقای سطح همکاریهای دوجانبه دارد.
با توجه به اشتراکات فرهنگی و تاریخی و نیز تمایل دو طرف به توسعه روابط اقتصادی، انتظار میرود که این روند مثبت در سالهای آتی نیز ادامه یابد و تاجیکستان به عنوان یک شریک کلیدی برای ایران در آسیای مرکزی، نقش مهمتری در تجارت و سرمایهگذاری منطقه ایفا کند.
ث) ترکمنستان
روابط تجاری و اقتصادی ایران و ترکمنستان در سال ۲۰۲۵ با توجه به همسایگی طولانی، اشتراکات تاریخی و وابستگیهای استراتژیک بهویژه در حوزههای انرژی و ترانزیت، تحرکات مهم و چشمگیری را تجربه کرده است. تحلیل اخبار و گزارشهای رسمی از منابع ترکمنستان و رسانههای ایرانی نشان میدهد که این دو کشور گامهای بزرگی برای توسعه همکاریهای دوجانبه برداشتهاند. مهمترین رویدادها و تحولات اقتصادی سال ۲۰۲۵ در روابط ایران و ترکمنستان در ادامه مورد بررسی قرار گرفته است.
۱- هجدهمین کمیسیون مشترک اقتصادی و نقشه راه همکاری ۳ میلیارد دلاری
مهمترین رویداد اقتصادی سال، برگزاری هجدهمین نشست کمیسیون مشترک همکاریهای اقتصادی در تهران بود که در اواخر ماه مه ۲۰۲۵ برگزار شد.
امضای نقشه راه: وزرای مربوطه دو کشور سندی جامع را امضا کردند که برنامه همکاریها را تا سال ۲۰۲۸ ترسیم میکند.
هدفگذاری تجاری: حجم مبادلات تجاری دو کشور تا پایان سال ۲۰۲۸ باید به ۳ میلیارد دلار برسد؛ این هدفی بلندپروازانه در مقایسه با حجم تجارت حدود ۶۰۰ میلیون دلار در سال ۱۴۰۳ (منتهی به مارس ۲۰۲۵) است.
۲- تمرکز بر ترانزیت و توسعه زیرساختها
بخش قابل توجهی از مذاکرات به توسعه ترانزیت کالا و بهینهسازی مسیرهای حملونقل اختصاص داشت.
افزایش ترانزیت: دو کشور توافق کردند حجم ترانزیت کالا از مسیرهای یکدیگر را تا سال ۲۰۲۸ به ۲۰ میلیون تن در سال برسانند.
پروژههای جادهای: ایران متعهد به ساخت جاده گُمداغ – اترک در خاک ترکمنستان شد که مسیرهای ارتباطی را کوتاهتر و کارآمدتر میکند.
منطقه آزاد تجاری مشترک: پیشنهاد ایجاد منطقه آزاد مشترک در مرز لطفآباد (ایران) و آرتیغ (ترکمنستان) در دستور کار قرار گرفت که میتواند تسهیلکننده تجارت و سرمایهگذاری مشترک باشد.
۳- همکاریهای استراتژیک انرژی: گاز و برق
حوزه انرژی کماکان محور اصلی تعاملات دو کشور است و گامهای اساسی در این زمینه برداشته شده است.
تهاتر کالا با انرژی: به دلیل تحریمها و محدودیتهای بانکی، مسیر تهاتر کالا و خدمات فنی و مهندسی ایران با گاز و برق ترکمنستان به شدت پیگیری میشود.
افزایش دو برابری تبادل برق: دو کشور در آستانه امضای قرارداد بلندمدت برای دو برابر کردن تبادل برق (تا سقف ۲ میلیارد کیلوواتساعت) هستند و تکمیل خط سوم انتقال برق مرو-سرخس نیز در حال انجام است.
ترانزیت گاز به کشورهای ثالث: توافق مهمی برای انتقال گاز ترکمنستان از خاک ایران به ترکیه به امضا رسید که نقش ایران را به عنوان هاب انرژی منطقه تقویت میکند و مسیر صادرات گاز ترکمنستان به غرب را باز میکند.
4- آمار و تحولات تجاری ملموس
رشد واردات: واردات ایران از ترکمنستان در ماه اول سال ۱۴۰۴ با رشد ۲۲.۹ درصدی همراه بوده که نشاندهنده پویایی روابط تجاری است.
نمایشگاه اختصاصی کالاهای ترکمن: در اوایل ماه مه ۲۰۲۵، اولین نمایشگاه اختصاصی کالاهای ترکمن در گرگان برگزار شد که باعث ایجاد تفاهمهای اولیه در حوزههای پتروشیمی، مصالح ساختمانی و نساجی گردید. هدفگذاری برای رشد ۳۰ درصدی تجارت کوتاهمدت نیز مطرح شد.
تسهیل ویزا: سفارت ایران در عشقآباد صدور ویزا برای تجار و فعالان اقتصادی را بدون محدودیت و با سرعت افزایش داده است.
جمعبندی و چشمانداز
سال ۲۰۲۵ برای روابط ایران و ترکمنستان، سالی کلیدی و پرتحرک بوده است که بر توسعه زیرساختهای ترانزیتی، ارتقاء همکاریهای انرژی و رشد تجارت متمرکز بوده است. نقشه راه ۳ میلیارد دلاری تا ۲۰۲۸، پروژههای جادهای و منطقه آزاد مشترک، و توافقات راهبردی در حوزه برق و گاز، نشاندهنده اراده سیاسی و اقتصادی قوی تهران و عشقآباد برای ارتقاء جایگاه خود به عنوان قطبهای انرژی و ترانزیت منطقه است. انتظار میرود با ادامه این روند، همکاریهای دو کشور بیش از پیش گسترش پیدا کند و به ثبات و توسعه پایدار منطقهای منجر شود
